Trong những năm gần đây, một số vụ việc liên quan đến việc trẻ sơ sinh bị tráo đổi tại bệnh viện hoặc cơ sở y tế đã gây nhiều bức xúc trong dư luận. Hành vi này không chỉ xâm phạm nghiêm trọng quyền được sống cùng cha mẹ ruột của trẻ, mà còn phá vỡ sự gắn kết gia đình, gây hậu quả lâu dài về tâm lý, tình cảm và xã hội. Nhằm bảo vệ tuyệt đối quyền và lợi ích hợp pháp của trẻ em, đặc biệt là trẻ dưới 01 tuổi – Bộ luật Hình sự đã quy định tội “Đánh tráo người dưới 01 tuổi” tại Điều 152, với chế tài nghiêm khắc.
Trong bài viết này, với góc nhìn pháp lý chuyên sâu, chúng tôi sẽ phân tích một cách hệ thống: khái niệm tội danh, cấu thành tội phạm và mức hình phạt áp dụng đối với hành vi đánh tráo người dưới 01 tuổi, giúp bạn đọc, phụ huynh và những người làm công tác y tế – xã hội hiểu rõ hơn về quy định pháp luật và trách nhiệm pháp lý của người vi phạm.
Căn cứ pháp lý:
Luật sửa đổi bổ sung Bộ luật Hình sự năm 2025
1. Tội đánh tráo người dưới 01 tuổi là gì?
Theo Điều 152 BLHS năm 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017), “đánh tráo người dưới 01 tuổi” có nghĩa là hành vi tráo đổi – lén lút đổi một trẻ em dưới 01 tuổi với một trẻ em khác, nhằm mục đích cá nhân, lợi ích bất hợp pháp, che giấu một thực tế nào đó, v.v. Hành vi này thường xảy ra tại bệnh viện, nhà hộ sinh hoặc nơi chăm sóc, nuôi dưỡng trẻ sơ sinh.
Mục tiêu của chế định này là bảo vệ quyền của trẻ em dưới 01 tuổi quyền được sống và lớn lên với cha mẹ ruột, được cha mẹ nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục, và bảo vệ mối quan hệ huyết thống, tình cảm gia đình.
Việc quy định tội danh riêng cho “người dưới 01 tuổi” thay vì chung với các tội về người dưới 16 tuổi xuất phát từ việc trẻ sơ sinh, trẻ dưới 01 tuổi có nhu cầu chăm sóc đặc biệt, phụ thuộc cao vào cha mẹ; việc tráo đổi trẻ ở lứa tuổi này gây hậu quả nghiêm trọng hơn, xâm phạm trực tiếp đến quyền làm cha mẹ ruột của người khác và quyền được chăm sóc, nuôi dưỡng của trẻ.
2. Thực tiễn hành vi đánh tráo người dưới 01 tuổi hiện nay
Tình hình tội đánh tráo người dưới 01 tuổi trong thời gian gần đây đặt ra nhiều vấn đề đáng quan ngại đối với công tác bảo vệ quyền trẻ em và trật tự an toàn xã hội. Mặc dù pháp luật hình sự đã quy định rõ ràng cấu thành và chế tài đối với hành vi này, nhưng thực tiễn cho thấy tội phạm vẫn diễn biến phức tạp, xuất hiện với nhiều thủ đoạn tinh vi hơn, đặc biệt trong bối cảnh hoạt động môi giới, trao đổi trẻ sơ sinh qua mạng xã hội ngày càng gia tăng. Việc đánh tráo trẻ thường xảy ra ở thời điểm trẻ mới chào đời, trong môi trường cơ sở y tế hoặc thông qua các đường dây có tổ chức, gây khó khăn cho công tác phát hiện, xác minh nhân thân và xử lý theo pháp luật. Phân tích tình hình tội phạm này là cơ sở cần thiết để nhận diện xu hướng, đánh giá mức độ nguy hiểm và đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật, tăng cường cơ chế phòng ngừa trong thực tiễn.
Nguyên nhân phổ biến của tình trạng đánh tráo người dưới 01 tuổi hiện nay bao gồm:
– Nguyên nhân kinh tế – xã hội: Một bộ phận gia đình rơi vào hoàn cảnh khó khăn hoặc thiếu khả năng chăm sóc trẻ sơ sinh, từ đó dễ bị các đối tượng lợi dụng thông qua hành vi dụ dỗ, mua chuộc. Đồng thời, nhu cầu nhận con nuôi trái pháp luật cũng tạo ra môi trường thuận lợi cho tội phạm hoạt động.
– Nguyên nhân từ lỗ hổng quản lý và thực thi pháp luật: Việc kiểm soát hoạt động cho – nhận con nuôi chưa chặt chẽ, tình trạng làm giả giấy tờ hộ tịch diễn biến phức tạp, và cơ chế phối hợp giữa các cơ quan có thẩm quyền, bao gồm cơ sở y tế, công an và hộ tịch, còn thiếu đồng bộ, dẫn đến khó khăn trong phát hiện và xử lý hành vi vi phạm.
– Nguyên nhân từ quy trình chuyên môn tại cơ sở y tế: Một số cơ sở y tế chưa thiết lập được quy trình giám sát trẻ sơ sinh ở mức độ an toàn cần thiết; việc đối chiếu, bàn giao trẻ còn bị xem nhẹ; thậm chí có trường hợp cá biệt nhân viên y tế tiếp tay cho hành vi phạm tội.
– Nguyên nhân từ việc lợi dụng mạng xã hội: Các đối tượng phạm tội sử dụng nền tảng mạng xã hội để liên hệ, trao đổi và che giấu hành vi, khiến việc giám sát và ngăn chặn gặp nhiều thách thức.
– Nguyên nhân do hạn chế trong nhận thức pháp lý: Nhiều phụ huynh thiếu hiểu biết về quyền trẻ em và các quy định liên quan đến thủ tục nhận con nuôi, dẫn tới khả năng bị dẫn dụ hoặc mất cảnh giác khi tiếp xúc với người lạ trong môi trường bệnh viện.
– Nguyên nhân từ yếu tố tâm lý – văn hóa: Áp lực giới tính hoặc những kỳ vọng mang tính truyền thống trong gia đình có thể dẫn đến động cơ đánh tráo trẻ ngay từ thời điểm sơ sinh.
– Nguyên nhân từ hoạt động có tổ chức của tội phạm: Một số vụ việc cho thấy hành vi đánh tráo hoặc chiếm đoạt trẻ em được thực hiện có tổ chức, phân công vai trò rõ ràng, sử dụng giấy tờ giả và thủ đoạn tinh vi để qua mặt cơ quan chức năng.
Hành vi đánh tráo người dưới 01 tuổi gây ra những hậu quả đặc biệt nghiêm trọng đối với cả nạn nhân, gia đình và xã hội. Trước hết, quyền nhân thân và quyền được chăm sóc, nuôi dưỡng của trẻ em bị xâm phạm trực tiếp khi trẻ bị tách khỏi cha mẹ ruột và phải sống trong môi trường hoàn toàn không phù hợp với thân phận pháp lý của mình. Đối với gia đình, việc con bị đánh tráo tạo ra cú sốc tâm lý sâu sắc, làm phát sinh bất ổn kéo dài và ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống tinh thần.
Trên phương diện xã hội, các vụ việc này làm giảm sút niềm tin của người dân vào cơ sở y tế và cơ quan quản lý nhà nước, đồng thời gây khó khăn cho công tác hộ tịch, xác định nhân thân và xử lý tội phạm. Không những vậy, hành vi đánh tráo trẻ thường là tiền đề cho các hoạt động phạm tội có tổ chức như mua bán trẻ em hoặc làm giả giấy tờ, đe dọa nghiêm trọng đến trật tự an toàn xã hội và sự an toàn của trẻ em trong dài hạn.
3. Cấu thành tội phạm của Tội đánh tráo người dưới 01 tuổi
3.1. Khách thể của tội phạm
– Đối tượng bảo vệ là quyền được bảo vệ, chăm sóc, nuôi dưỡng và quyền sống cùng cha mẹ ruột của trẻ dưới 01 tuổi.
– “Nạn nhân” phải là người dưới 01 tuổi. Nếu trẻ từ đủ 01 tuổi trở lên thì hành vi không thuộc tội này mà có thể bị xem xét theo các tội khác (ví dụ: tội chiếm đoạt người dưới 16 tuổi).
3.2. Mặt khách quan
– Hành vi cấu thành tội phạm về mặt khách quan trong trường hợp này được xác định là hành vi đánh tráo người dưới 01 tuổi. Đây là hành vi cố ý lấy một trẻ em và thay thế bằng một trẻ khác theo ý chí chủ quan của người thực hiện. Thực tiễn xét xử cho thấy hành vi đánh tráo thường phát sinh trong môi trường bệnh viện hoặc nhà hộ sinh, đặc biệt ở thời điểm trẻ vừa chào đời. Động cơ phổ biến có thể xuất phát từ mong muốn của cha mẹ về giới tính hoặc đặc điểm của đứa trẻ, hoặc do sự cấu kết, lợi dụng chức trách của bác sĩ, hộ sinh, nhân viên y tế, hoặc từ người thứ ba khác.
– Nạn nhân trong loại tội phạm này là trẻ em dưới 01 tuổi. Việc xác định độ tuổi của nạn nhân phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định của pháp luật. Cơ sở pháp lý để xác định tuổi bao gồm các giấy tờ hợp lệ như giấy chứng sinh, giấy khai sinh, chứng minh nhân dân, thẻ căn cước công dân, sổ hộ khẩu hoặc hộ chiếu.
– Trường hợp không có hoặc không thể xác định chính xác ngày, tháng, năm sinh của nạn nhân bằng các tài liệu hợp pháp, pháp luật quy định nguyên tắc xác định tuổi theo hướng có lợi cho nạn nhân, cụ thể:
+ Nếu chỉ xác định được tháng mà không xác định được ngày sinh, ngày sinh được tính là ngày cuối cùng của tháng đó.
+ Nếu chỉ xác định được quý mà không xác định được ngày, tháng, ngày sinh được tính là ngày cuối cùng của tháng cuối cùng trong quý đó.
+ Nếu chỉ xác định được nửa năm mà không xác định được ngày, tháng, ngày sinh được xác định là ngày cuối cùng của tháng cuối cùng trong nửa năm đó.
+ Nếu chỉ xác định được năm sinh mà không xác định được ngày, tháng sinh, ngày sinh được tính là ngày cuối cùng của tháng cuối cùng trong năm đó.
+ Trường hợp không thể xác định cả năm sinh, cơ quan tiến hành tố tụng phải yêu cầu giám định để xác định tuổi của nạn nhân.
– Về thời điểm hoàn thành tội phạm, hành vi phạm tội được coi là hoàn thành ngay khi người phạm tội thực hiện hành vi nhằm mục đích mua bán, đánh tráo hoặc chiếm đoạt trẻ em, không phụ thuộc vào việc hậu quả có xảy ra hay không. Nếu người phạm tội mới thực hiện hành vi chuẩn bị hoặc các hành vi chưa trực tiếp dẫn đến khả năng mua bán, đánh tráo hoặc chiếm đoạt trẻ em, thì được xem là chưa đạt và sẽ xử lý theo quy định tương ứng của pháp luật hình sự.
3.3. Chủ thể của tội phạm
– Chủ thể của tội phạm là bất kỳ người từ đủ 16 tuổi trở lên, có năng lực trách nhiệm hình sự.
– Không yêu cầu người phạm tội phải có vị trí đặc biệt – tức có thể là cha mẹ, người thân, người chăm sóc, nhân viên y tế, bất kỳ ai nếu thực hiện hành vi.
3.4. Mặt chủ quan
– Hành vi được thực hiện với lỗi cố ý. Người phạm tội hiểu rõ rằng mình đang tráo đổi trẻ em dưới 01 tuổi, biết rõ hậu quả là tước đoạt quyền chăm sóc, nuôi dưỡng tự nhiên của cha mẹ ruột, nhưng vẫn mong muốn thực hiện.
– Động cơ có thể khác nhau: từ tư tưởng trọng nam khinh nữ, muốn đổi bé gái lấy bé trai; mong muốn trẻ khỏe mạnh, không dị tật; hoặc các động cơ cá nhân, lợi ích bất hợp pháp.
Như vậy, để cấu thành tội, cần đáp ứng đầy đủ cả các yếu tố: khách thể (trẻ dưới 01 tuổi, quyền cha mẹ, quyền nuôi dưỡng), chủ thể (người đủ tuổi, có năng lực), hành vi (tráo đổi), lỗi (cố ý).
4. Hình phạt đối với người đánh tráo người dưới 01 tuổi
Theo quy định tại khoản của Điều 152 BLHS:
– Khung 1: người nào đánh tráo người dưới 01 tuổi sẽ bị phạt tù từ 2 năm đến 5 năm.
– Khung 2: Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 03 năm đến 07 năm:
+ Có tổ chức;
+ Lợi dụng chức vụ, quyền hạn, nghề nghiệp;
+ Đối với người dưới 01 tuổi mà mình có trách nhiệm chăm sóc, nuôi dưỡng;
+ Phạm tội 02 lần trở lên.
– Khung 3: Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 07 năm đến 12 năm:
+ Có tính chất chuyên nghiệp;
+ Tái phạm nguy hiểm.
– Ngoài ra, người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 50.000.000 đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm.
Việc định khung hình phạt phụ thuộc vào tính chất, hoàn cảnh phạm tội, và các tình tiết tăng nặng hoặc giảm nhẹ (nếu có).
5. Một số lưu ý
– Hành vi tráo đổi trẻ sơ sinh (dưới 01 tuổi) là riêng, không nên nhầm lẫn với tội “chiếm đoạt người dưới 16 tuổi” hay “mua bán người” vì các loại tội danh khác nhau, khách thể và chế tài khác nhau.
– Để xác định tuổi đứa trẻ dưới 01 tuổi, có thể căn cứ vào giấy chứng sinh, giấy khai sinh, sổ hộ khẩu, hoặc các giấy tờ hợp pháp khác. Nếu không thể xác định chính xác pháp luật có quy định cụ thể về phương pháp xác định ngày, tháng, năm sinh.
– Việc xử lý hình sự phụ thuộc vào kết luận xác minh: phải có hành vi thực tế, chứng cứ về việc tráo đổi, nhận dạng trẻ em đúng, xác định ai là cha mẹ ruột, ai là người đã tráo. Nếu chỉ nghi ngờ mà không có chứng cứ rõ – khó truy cứu.
6. Kết luận
– Tội đánh tráo người dưới 01 tuổi – theo Điều 152 BLHS là một tội xâm phạm nghiêm trọng quyền của trẻ em và quyền làm cha mẹ ruột của người khác. Hành vi tráo đổi trẻ sơ sinh, dù xuất phát từ bất kỳ động cơ nào, đều bị pháp luật nghiêm trị: phạt tù, phạt tiền, có thể cấm hành nghề/ chức vụ. Các yếu tố cấu thành tội gồm khách thể (trẻ < 1 tuổi), hành vi (trao đổi, tráo), lỗi cố ý, chủ thể có năng lực.
Trên đây là bài viết của Luật Dương Gia về “Tội đánh tráo người dưới 01 tuổi”. Trong trường hợp còn đang thắc mắc hoặc cần sử dụng dịch vụ, hãy liên hệ ngay với Luật Dương Gia để được tư vấn nhanh chóng và chính xác nhất.
CÔNG TY LUẬT TNHH DƯƠNG GIA
Chi nhánh Đà Nẵng: 141 Diệp Minh Châu, phường Hòa Xuân, thành phố Đà Nẵng
Chi nhánh Miền Trung: 67 Trần Xuân Lê, phường Thanh Khê, thành phố Đà Nẵng
Điện thoại: 0931548999; 02367300899
