Sau khi công lý đã được thực thi. Nhưỡng tưởng chính là khoảng thời gian hạnh phúc đoàn tụ, xum vầy với gia đình và người thân khi ông Huỳnh Văn Nén đã được minh oan, trả tự do và bồi thường theo quy định.
Nhưng thực tế, chuỗi bi kịch kéo dài dường như không thể nào chấm dứt với người vì bị tù oan mà đã xa cách khỏi xã hội gần 20 năm trời, gây nên nhiều tổn thương tâm lý và sức khỏe không thể xóa nhòa cho ông. Có lẽ sự giải thoát tốt nhất cho ông đó là được hưởng quyền tự do quyết định chỗ ở và được lựa chọn nơi mình sẽ ra đi.
Dưới đây là toàn bộ nội dung của phần cuối trong chuyến hành trình tìm hiểu về một trong những vụ án oan ly kỳ nhất trong lịch sử Việt Nam, về “Huỳnh Văn Nén, người tù thê kỷ – vụ án vườn điều”. Phần 5: Kết thúc (Huỳnh Văn Nén, người tù thế kỷ – vụ án vườn điều). Ghi nhận lại đoạn kết cho một bi kịch tố tụng và cho người tù thế kỷ “Huỳnh Văn Nén”. Về quá trình bồi thường, về câu trả lời của các cơ quan nhà nước và về câu trả lời của chính ông.
5.1. Tiền bồi thường và những rạn nứt không thể hàn gắn
Khi Huỳnh Văn Nén bước ra khỏi trại giam cuối tháng 10 năm 2015, câu chuyện về một vụ án oan dường như đã đi đến hồi kết. Người vô tội đã được trả tự do.
Hung thủ thật đã bị bắt. Trên phương diện pháp lý, mọi thứ tưởng như đã được giải quyết. Nhưng thực tế đó chỉ là sự khởi đầu của một giai đoạn khác. Một giai đoạn không còn liên quan đến tội phạm, mà liên quan đến hậu quả của một bản án oan
5.1.1. Quá trình thương lượng bồi thường kéo dài
Sau khi được xác định là người bị oan sai, Huỳnh Văn Nén có quyền yêu cầu Nhà nước bồi thường theo quy định của pháp luật. Các khoản bồi thường bao gồm:
- thiệt hại về thu nhập
- tổn thất tinh thần
- thiệt hại về danh dự, uy tín
- chi phí khác phát sinh trong quá trình tố tụng
Ban đầu, ông Nén đưa ra mức yêu cầu khoảng: 18 tỷ đồng. Một con số gây chú ý. Nhưng nếu đặt trong bối cảnh:
- 17 năm 5 tháng tù oan
- mất toàn bộ khả năng lao động trong thời gian dài
- tổn thương tinh thần kéo dài
thì con số đó không phải là không có cơ sở. Thậm chí, với những thiệt hại đó, rất khó để đong đếm bằng tiền
Việc bồi thường không diễn ra ngay lập tức. Nó trải qua nhiều bước:
- xác định thiệt hại
- đối chiếu quy định pháp luật
- thương lượng giữa các bên
Cơ quan đại diện Nhà nước trong vụ việc này là: Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Bình Thuận
Quá trình làm việc kéo dài. Có những thời điểm:
- hai bên chưa thống nhất được mức bồi thường
- cần xem xét lại hồ sơ
- cần bổ sung tài liệu
Cuối cùng, sau nhiều lần thương lượng: số tiền bồi thường được xác định khoảng 10 tỷ đồng
Tiền có thể bù được gì?
Một câu hỏi luôn được đặt ra trong các vụ án oan: tiền có thể bù được gì?
Có thể bù:
- thu nhập bị mất
- chi phí sinh hoạt
- một phần tổn thất tinh thần (theo quy định)
Nhưng không thể bù:
- tuổi trẻ
- cơ hội
- những năm tháng đã mất
- những mối quan hệ đã tan vỡ
Và trong trường hợp của Huỳnh Văn Nén… không thể bù được cả một cuộc đời đã thay đổi.
Những thay đổi sau khi trở về
Sau khi được minh oan, cuộc sống của ông Nén không trở lại bình thường như nhiều người nghĩ. Ngược lại, ông phải đối mặt với một thực tế hoàn toàn khác:
- xã hội đã thay đổi sau gần 20 năm
- các mối quan hệ không còn như trước
- bản thân ông gặp khó khăn trong việc thích nghi
Một người bị cách ly khỏi xã hội trong thời gian dài, khi quay trở lại không chỉ cần tự do, mà còn cần khả năng sống lại cuộc đời. Và đó là điều không dễ.
5.1.2. Những mâu thuẫn phát sinh
Khi khoản tiền bồi thường được chi trả, một vấn đề khác phát sinh: mâu thuẫn trong nội bộ gia đình. Trong nhiều vụ án oan, tiền bồi thường thường được xem là “cơ hội làm lại”. Nhưng trong thực tế, nó cũng có thể trở thành: nguồn gốc của tranh chấp. Theo thông tin từ báo chí, sau khi nhận tiền:
- giữa ông Nén và gia đình phát sinh bất đồng
- liên quan đến việc quản lý và sử dụng số tiền
Những mâu thuẫn này không đơn thuần là vấn đề tài chính.
Nó phản ánh:
- sự đổ vỡ trong quan hệ gia đình
- những tổn thương tích tụ trong nhiều năm
- sự khác biệt trong cách nhìn nhận về “công lý” và “bù đắp”
một sự thật khó chấp nhận
Trong khi dư luận bên ngoài nhìn vào và cho rằng: “ông Nén đã được bù đắp” thì thực tế bên trong lại khác. Đối với một người đã mất gần 20 năm cuộc đời:
- tiền không phải là điều quan trọng nhất
- mà là sự ổn định
- sự bình yên
- và khả năng kết nối lại với cuộc sống
Nhưng chính những điều đó… lại là thứ khó đạt được nhất.
rời khỏi gia đình
Sau một thời gian, Huỳnh Văn Nén rời khỏi gia đình. Không có thông tin chính xác về thời điểm cụ thể. Nhưng theo báo chí, ông:
- không còn sống cùng người thân
- di chuyển nhiều nơi
- sống cuộc sống không ổn định
Đây là một bước ngoặt. Bởi vì sau tất cả những gì đã xảy ra ông không còn nơi để trở về.
Sự cô lập sau minh oan
Có một nghịch lý trong các vụ án oan: người được minh oan… không phải lúc nào cũng được “trở lại cuộc sống”.
Họ có thể:
- gặp khó khăn về tâm lý
- mất niềm tin vào xã hội
- không tìm được vị trí của mình
Trong trường hợp của Huỳnh Văn Nén, những yếu tố này dường như đều xuất hiện.
một bi kịch kéo dài
Trong những năm sau đó, cuộc sống của ông ít được biết đến. Không còn những phiên tòa. Không còn những cuộc tranh luận pháp lý. Chỉ còn lại một con người đang cố gắng sống sau khi đã mất gần nửa cuộc đời.
tiền bồi thường – kết thúc hay khởi đầu?
Về mặt pháp lý, việc bồi thường được xem là: bước cuối cùng để khép lại một vụ án oan. Nhưng trong thực tế, đối với người trong cuộc đó chỉ là một dấu mốc. Không phải kết thúc. Mà là khởi đầu của một hành trình khác.
Một hành trình mà:
- không có luật sư
- không có tòa án
- không có bản án
Chỉ có cuộc sống… và những hệ quả của quá khứ.
Chương này kết thúc tại đây.
Nhưng câu chuyện vẫn chưa dừng lại.
Bởi vì ở chương cuối cùng, chúng ta sẽ nhìn thấy cái kết. Một cái kết không phải trong phòng xử án. Mà trong đời thực.
5.2. Cái chết cô độc và bản án không nằm trên giấy
Sau khi được minh oan, sau những phiên làm việc về bồi thường, sau những tranh chấp gia đình. Cuộc đời của Huỳnh Văn Nén dần trôi vào một khoảng lặng. Không còn những tiêu đề báo chí dày đặc. Không còn những cuộc tranh luận về oan sai. Chỉ còn lại một con người sống với phần đời còn lại của mình.
5.2.1. Những năm tháng sau cùng
Những năm sau khi nhận bồi thường, ông Nén không còn xuất hiện nhiều trước công chúng. Thông tin về ông rời rạc:
- sống ở nhiều nơi khác nhau
- không ổn định
- ít liên lạc với gia đình
Không còn hình ảnh một người vừa bước ra khỏi trại giam trong sự quan tâm của dư luận. Không còn những lời hỏi thăm. Chỉ còn lại sự lặng lẽ.
Một sự mất mát âm thầm
Trong khoảng thời gian này, gia đình ông cũng trải qua những biến cố.
- Cha ông – người đã dành gần 20 năm đi kêu oan – qua đời
- Con trai ông cũng qua đời
Một con người đứng ngoài chính cuộc đời mình
Có một trạng thái thường gặp ở những người bị giam giữ lâu năm: họ không còn cảm thấy mình thuộc về thế giới bên ngoài. Sau gần 20 năm trong trại giam,
Huỳnh Văn Nén bước ra với một thực tế:
- xã hội đã thay đổi
- con người đã thay đổi
- và chính ông… cũng đã thay đổi
Nhưng điều khó khăn nhất không phải là thích nghi với cái mới. mà là tìm lại chính mình.
Ngày cuối cùng. Ngày 13 tháng 9 năm 2022.
Ông Huỳnh Văn Nén qua đời tại một bệnh viện.
Nếu nhìn từ góc độ pháp lý, Huỳnh Văn Nén đã được minh oan. Bản án chung thân đã bị xóa bỏ. Quyết định đình chỉ điều tra xác nhận ông vô tội. Nhưng nếu nhìn từ góc độ cuộc đời ông vẫn phải mang một “bản án” khác. Một bản án không được tuyên bởi tòa án.
Mà được tạo ra bởi:
- 17 năm tù oan
- Tan vỡ tương lai, sụp đổ gia đình
- Mất kết nối với xã hội
5.2.2. Bản án không nằm trên giấy
Sau khi được trả tự do và bồi thường theo quy định, ông Nén phải đối mặt với những thay đổi của thời đại, những mâu thuẫn trong cuộc sống bên ngoài và sự chú ý quá mức của truyền thông.
Dường như mọi việc ông làm, mọi nơi ông đi đều có người chú ý, giám sát. Sự giám sát với ông không hề mất đi mà nó chỉ chuyển từ trại giam sang thế giới bên ngoài.
Một bản án với ông đã kết thúc, nhưng một bản án khác lại luôn ở đó. Một bản án không nằm trên giấy, không có thời hạn, không có cơ chế thi hành và tồn tại cho đến cuối đời của ông. Dường như cả thể giới lúc đó cứ xoay quanh ông, điều đó tạo nên một áp lực to lớn bóp hẹp đi những sự cứng rắn cuối cùng trong tâm hồn của người đàn ông nhỏ bé ấy.
Tuy nhiên với tất cả những vấn đề đó, ông Nén luôn đối mặt với nó bằng một niềm tin không thể lung lay. Niềm tin kiên định vào những điều tốt đẹp trong cuộc sống như cái cách mà ông đã tin, vẫn luôn luôn và mãi mãi về sau luôn tin vào sự công bằng, công chính, nghiêm minh của pháp luật của các cơ quan nhà nước.
5.3. Kết thúc
Huỳnh Văn Nén được ghi nhận là người đầu tiên trong lịch sử tố tụng Việt Nam phải chịu cùng lúc 2 bản án oan sai liên tiếp. Cho đến thời điểm hiện tại vẫn còn nhiều câu hỏi chưa có lời giải với các tình tiết trong hai vụ án có oan sai của ông. Mặc Dù có phần muộn màng, nhưng công lý cũng đã được thực thi, sự nghiêm minh, công bằng của pháp luật đã được giữ vững. Bản án oan đã kết thúc. Nhưng một bản án khác lại luôn tồn tại ở đó, một bản án không nằm trên giấy và tồn tại mãi cho đến cuối đời ông
Trên đây là toàn bộ nội dung 5 phần của bài viết (Huỳnh Văn Nén, người tù thế kỷ – vụ án vườn điều). Bài viết sẽ dừng lại ở chương này, tuy nhiên cuộc đời của những người đã được chứng kiến, được nghe, được tìm hiểu, và được biết về “Người tù thế kỷ” hay bất cứ tên gọi nào khác vẫn luôn tiếp diễn mãi. Góp phần không hề nhỏ vào công cuộc đấu tranh bảo vệ sự nghiêm minh, công bằng, công chính của pháp luật. Rất mong rằng sẽ không bao giờ có thêm những vụ án oan sai.
