Trong bối cảnh hoạt động cho vay tài chính ngày càng phát triển, đặc biệt với sự gia tăng mạnh mẽ của các hình thức vay tiêu dùng nhanh và “tín dụng đen”, tình trạng cho vay lãi nặng đã và đang gây ra nhiều hệ lụy đối với trật tự xã hội. Nhiều cá nhân vì nhu cầu cấp bách mà chấp nhận vay với mức lãi suất cao, dẫn tới mất khả năng chi trả, bị đe dọa hoặc chịu các biện pháp thu hồi nợ trái pháp luật. Trước thực trạng đó, pháp luật Việt Nam đặt ra giới hạn về lãi suất, đồng thời quy định chế tài xử phạt hành chính và hình sự đối với hành vi cho vay trái quy định. Cùng Luật Dương Gia tìm hiểu vấn đề trên.
Căn cứ pháp lý
– Bộ luật Dân sự 2015;
– Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi bổ sung 2017
1. Quy định về lãi suất tối đa trong giao dịch dân sự
Căn cứ Điều 468 Bộ luật Dân sự 2015 quy định về Lãi suất như sau:
“Điều 468. Lãi suất
1. Lãi suất vay do các bên thỏa thuận.
Trường hợp các bên có thỏa thuận về lãi suất thì lãi suất theo thỏa thuận không được vượt quá 20%/năm của khoản tiền vay, trừ trường hợp luật khác có liên quan quy định khác. Căn cứ tình hình thực tế và theo đề xuất của Chính phủ, Ủy ban thường vụ Quốc hội quyết định điều chỉnh mức lãi suất nói trên và báo cáo Quốc hội tại kỳ họp gần nhất.
Trường hợp lãi suất theo thỏa thuận vượt quá lãi suất giới hạn được quy định tại khoản này thì mức lãi suất vượt quá không có hiệu lực.
2. Trường hợp các bên có thỏa thuận về việc trả lãi, nhưng không xác định rõ lãi suất và có tranh chấp về lãi suất thì lãi suất được xác định bằng 50% mức lãi suất giới hạn quy định tại khoản 1 Điều này tại thời điểm trả nợ.”
Theo đó, các bên được quyền thỏa thuận về lãi suất, nhưng không vượt quá 20%/năm của khoản tiền vay (tương đương khoảng 1,67%/tháng). Trường hợp lãi suất vượt quá mức này sẽ không có hiệu lực.
Đây là cơ sở để phân biệt giữa giao dịch cho vay hợp pháp và hành vi cho vay nặng lãi.
2. Vậy hành vi cho vay lãi cao sẽ phải chịu trách nhiệm như thế nào?
2.1. Xử phạt hành chính:
Theo khoản 4 Điều 12 Nghị định 144/2021/NĐ-CP:
“Điều 12. Vi phạm các quy định về quản lý ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện về an ninh, trật tự
…
4. Phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng đối với một trong những hành vi sau đây:
…
d) Kinh doanh dịch vụ cầm đồ cho vay tiền có cầm cố tài sản nhưng lãi suất cho vay vượt quá tỷ lệ lãi suất theo quy định của Bộ luật Dân sự;
đ) Không đăng ký ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện về an ninh trật tự mà cho vay tiền có cầm cố tài sản hoặc không cầm cố tài sản nhưng lãi suất cho vay vượt quá tỷ lệ lãi suất theo quy định của Bộ luật Dân sự;”
Như vậy, hành vi cho vay lãi suất vượt quá 20%/năm nhưng chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự thì có thể bị phạt tiền từ 10.000.000 đến 20.000.000 đồng. Đây là chế tài áp dụng đối với các trường hợp vi phạm nhưng còn chưa đủ yếu tố cấu thành tội phạm.
2.2. Xử phạt trong trường hợp có dấu hiệu cấu thành tội “Cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự”
Căn cứ Điều 201 Bộ luật hình sự năm 2015 sửa đổi bổ sung bởi Điểm i Khoản 2 Điều 2 Luật sửa đổi Bộ luật hình sự 2017 quy định về Tội cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự như sau:
“Điều 201. Tội cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự
1. Người nào trong giao dịch dân sự mà cho vay với lãi suất gấp 05 lần trở lên của mức lãi suất cao nhất quy định trong Bộ luật dân sự, thu lợi bất chính từ 30.000.000 đồng đến dưới 100.000.000 đồng hoặc đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này hoặc đã bị kết án về tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm, thì bị phạt tiền từ 50.000.000 đồng đến 200.000.000 đồng hoặc phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm.
2. Phạm tội mà thu lợi bất chính 100.000.000 đồng trở lên, thì bị phạt tiền từ 200.000.000 đồng đến 1.000.000.000 đồng hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm.
3. Người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ 30.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm.”
Từ quy định trên, khi có đầy đủ các dấu hiệu sau thì việc cho vay lãi nặng sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự:
(1) Lãi suất cho vay gấp 05 lần mức lãi suất tối đa theo luật: Gấp 05 lần: 100%/năm (tương đương 8,33%/tháng).
(2) Thu lợi bất chính từ 30.000.000 đồng trở lên.
(3) Tái phạm sau khi đã bị xử phạt hành chính về hành vi cho vay lãi nặng.
2.3. Hình phạt đối với tội “Cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự”
Với tội “Cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự”, người phạm tội sẽ chịu hình phạt như sau:
– Khung 1: Phạt tiền từ 50 triệu – 200 triệu hoặc Cải tạo không giam giữ đến 03 năm.
Áp dụng khi thu lợi bất chính từ 30 đến dưới 100 triệu đồng.
– Khung 2: Phạt tiền từ 200 triệu – 1 tỷ hoặc Phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm.
Áp dụng khi thu lợi bất chính từ 100 triệu đồng trở lên hoặc tái phạm nguy hiểm.
– Hình phạt bổ sung: Phạt tiền từ 30.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm.
3. Kết luận
Pháp luật cho phép các bên tự thỏa thuận về việc vay và cho vay, nhưng lãi suất phải nằm trong giới hạn được pháp luật quy định để đảm bảo công bằng và ngăn chặn các hành vi trục lợi. Khi mức lãi suất vượt quá 100%/năm và người cho vay thu lợi bất chính từ 30 triệu đồng trở lên hoặc tái phạm, hành vi đó không chỉ là vi phạm dân sự hay hành chính mà đã cấu thành tội “Cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự”.
Việc nhận diện đúng hành vi cho vay lãi nặng sẽ giúp người dân tự bảo vệ mình, đồng thời hỗ trợ cơ quan chức năng trong việc đấu tranh, ngăn chặn các hoạt động “tín dụng đen”, góp phần đảm bảo trật tự an toàn xã hội.
4. Vai trò của luật sư trong các vụ án hình sự
Trong các vụ án cho vay nặng lãi luôn tiềm ẩn sự phức tạp về chứng cứ, cách tính lãi và việc đánh giá hành vi có đủ cấu thành tội phạm hay không. Sự tham gia của luật sư từ sớm không chỉ giúp bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các bên, mà còn góp phần hạn chế rủi ro hình sự, đảm bảo quá trình điều tra, truy tố, xét xử diễn ra khách quan, đúng quy định pháp luật.
– Đối với bị can, bị cáo: đánh giá, phân tích, làm rõ mức độ lỗi và hậu quả của hành vi cho vay. Đảm bảo trong quá trình làm việc với Cơ quan điều tra không xảy ra việc ép cung, mớm cung, đồng thời đưa ra các chứng cứ, tài liệu chứng minh động cơ dân sự của giao dịch hoặc các yếu tố giảm nhẹ trách nhiệm hình sự.
– Đảm bảo công bằng và khách quan: Luật sư hỗ trợ cơ quan tiến hành tố tụng đánh giá chứng cứ và tình tiết vụ án một cách khách quan, tránh việc xử lý sai người, sai tội danh hoặc bỏ lọt tội phạm.
– Nâng cao nhận thức pháp luật và phòng ngừa: Ngoài việc tham gia giải quyết vụ án, luật sư có thể hỗ trợ truyền thông pháp luật, nâng cao nhận thức cộng đồng và giảm nguy cơ phạm tội, phá vỡ trật tự xã hội.
Với đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm, am hiểu sâu sắc pháp luật hình sự và quy trình tố tụng, Luật Dương Gia cam kết cung cấp dịch vụ pháp lý chuyên nghiệp, bảo vệ tối đa quyền và lợi ích hợp pháp cho bị can, bị cáo hoặc thân nhân của họ. Chúng tôi tham gia từ giai đoạn điều tra, hỗ trợ xây dựng chiến lược bào chữa hợp pháp, hợp lý, góp phần giúp khách hàng tiếp cận được sự bảo vệ pháp lý đúng đắn trong những vụ án có tính chất phức tạp và nhạy cảm.
Luật Dương Gia – Đồng hành cùng khách hàng trong mọi vụ án hình sự, kể cả những vụ án đặc biệt nghiêm trọng nhất.
