Trong bối cảnh thế giới liên tục biến đổi, an ninh quốc gia giữ vai trò then chốt đối với sự ổn định và phát triển của mỗi quốc gia. Gián điệp không còn là câu chuyện chỉ xuất hiện trong phim ảnh, mà là một loại tội phạm nguy hiểm, tinh vi, trực tiếp đe dọa chủ quyền, an ninh và các lợi ích chiến lược của đất nước. Do đó, việc hiểu đúng về tội gián điệp, phương thức hoạt động cũng như những hậu quả nghiêm trọng mà nó gây ra là hết sức cần thiết, nhằm nâng cao ý thức cảnh giác và trách nhiệm bảo vệ Tổ quốc của mỗi công dân.
Căn cứ pháp lý:
Luật sửa đổi bổ sung Bộ luật Hình sự năm 2025
1. Tội gián điệp là gì
Tội gián điệp được pháp luật hình sự Việt Nam coi là một trong những tội danh đặc biệt nghiêm trọng, bởi nó trực tiếp xâm phạm đến an ninh quốc gia. Hành vi gián điệp được xem là có tính chất “cực kỳ nguy hiểm cho xã hội”, có thể gây ra hoặc đe dọa gây ra “những thiệt hại nghiêm trọng” đối với sự nghiệp bảo vệ đất nước và quyền lợi của nhân dân Việt Nam.
Tội này thuộc nhóm tội xâm phạm an ninh quốc gia và được Bộ luật Hình sự năm 2015, sửa đổi bổ sung năm 2017 quy định tại Điều 110 như sau:
“Điều 110. Tội gián điệp
1. Người nào có một trong các hành vi sau đây, thì bị phạt tù từ 12 năm đến 20 năm, tù chung thân hoặc tử hình:
a) Hoạt động tình báo, phá hoại hoặc gây cơ sở để hoạt động tình báo, phá hoại chống nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam;
b) Gây cơ sở để hoạt động tình báo, phá hoại theo sự chỉ đạo của nước ngoài; hoạt động thám báo, chỉ điểm, chứa chấp, dẫn đường hoặc thực hiện hành vi khác giúp người nước ngoài hoạt động tình báo, phá hoại;
c) Cung cấp hoặc thu thập nhằm cung cấp bí mật Nhà nước cho nước ngoài; thu thập, cung cấp tin tức, tài liệu khác nhằm mục đích để nước ngoài sử dụng chống nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
2. Phạm tội trong trường hợp ít nghiêm trọng, thì bị phạt tù từ 05 năm đến 15 năm.
3. Người chuẩn bị phạm tội này, thì bị phạt tù từ 01 năm đến 05 năm.
4. Người đã nhận làm gián điệp, nhưng không thực hiện nhiệm vụ được giao và tự thú, thành khẩn khai báo với cơ quan nhà nước có thẩm quyền, thì được miễn trách nhiệm hình sự về tội này.”
2. Cấu thành Tội gián điệp
2.1. Về mặt khách quan của tội phạm
– Về hành vi:
+ Hoạt động tình báo, phá hoại hoặc gây cơ sở để hoạt động tình báo, phá hoại chống phá nhà nước;
+ Gây cơ sở để hoạt động tình báo, phá hoại theo sự chỉ đạo của nước ngoài;
+ Hoạt động thám báo, chỉ điểm, chứa chấp, dẫn đường hoặc thực hiện hành vi khác giúp người nước ngoài hoạt động tình báo, phá hoại;
+ Cung cấp hoặc thu thập nhằm cung cấp bí mật Nhà nước cho nước ngoài;
+ Thu thập, cung cấp tin tức, tài liệu khác nhằm mục đích để nước ngoài sử dụng chống phá Nhà nước;
Trong đó:
+ Hoạt động tình báo: Là hoạt động của cá nhân nhằm điều tra, thu thập các tin tức, tài liệu trong nước để sử dụng nhằm chống phá Nhà nước, chống quá chính quyền nhân dân.
+ Hoạt động gây cơ sở để hoạt động tình báo, phá hoại: Là hoạt động của cá nhân nhằm lôi kéo, xúi giục các cá nhân khác tham gia hoạt động gián điệp như là các điểm tụ tập, ẩn náu để hoạt động bí mật,… nhằm chống phá Nhà nước, chống phá chính quyền nhân dân.
+ Hoạt động phá hoại: Là hoạt động của cá nhân nhằm phá hủy các điều kiện, cơ sở vật chất của đất nước; gây cản trở cho việc thực hiện, hoàn thành các chính sách kinh tế – xã hội của quốc gia, làm suy yếu khối đại đoàn kết dân tộc trong quần chúng nhân dân,…
+ Hoạt động thám báo: Là hành động của cá nhân nhằm thu thập các thông tin về an ninh, quốc phòng của quốc gia, để phục vụ cho hoạt động tình báo, phá hoại,… nhằm chống phá Nhà nước, chống puá chính quyền nhân dân.
– Về mặt hậu quả: Phá hoại, chống nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam; làm suy yếu chính quyền nhân dân.
2.2. Về mặt chủ quan của tội phạm
– Về lỗi: Người thực hiện hành vi do lỗi cố ý trực tiếp.
Theo đó, theo quy định tại Bộ luật hình sự 2015 thì cố ý phạm tội trực tiếp là hành vi của người phạm tội, mà khi đó người phạm tội nhận thức rõ hành vi của mình là phá hoại chống nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, thấy trước hậu quả của hành vi đó và mong muốn hậu quả đó xảy ra.
– Mục đích: Nhằm phá hoại, chống nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, làm suy yếu chính quyền nhân dân.
2.3. Mặt khách thể của tội phạm
Tội phạm xâm phạm đến mối quan hệ liên quan đến an ninh quốc gia, sự vững mạnh của hệ thống chính quyền nhân dân.
2.4. Về mặt chủ thể của tội phạm
Người có năng lực chịu trách nhiệm hình sự đầy đủ.
Tuy nhiên, tùy thuộc vào từng hành vi cụ thể, chủ thể có thể là người Việt Nam, người nước ngoài hoặc người không có quốc tịch :
- Người nước ngoài, người không có quốc tịch: Thường là chủ thể của hành vi hoạt động tình báo, phá hoại hoặc gây cơ sở để hoạt động tình báo, phá hoại chống nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, bởi vì họ thường hoạt động phục vụ cho tổ chức hoặc nhà nước nước ngoài và được cử đến Việt Nam để chống phá.
- Công dân Việt Nam và người nước ngoài/không quốc tịch: Có thể là chủ thể của hành vi gây cơ sở để hoạt động tình báo, phá hoại theo sự chỉ đạo của nước ngoài; hoạt động thám báo, chỉ điểm, chứa chấp, dẫn đường hoặc thực hiện hành vi khác giúp người nước ngoài hoạt động tình báo, phá hoại.
- Chỉ công dân Việt Nam: Mới có thể là chủ thể của hành vi cung cấp hoặc thu thập nhằm cung cấp bí mật Nhà nước cho nước ngoài; thu thập, cung cấp tin tức, tài liệu khác nhằm mục đích để nước ngoài sử dụng chống nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Điều này là do chỉ công dân Việt Nam mới có cơ hội tiếp cận bí mật nhà nước Việt Nam.
3. Mức hình phạt đối với tội gián điệp
Điều 110 Bộ luật hình sự 2015 sửa đổi, bổ sung năm 2017 quy định 4 khung hình phạt chính:
- Khung 1. Quy định hình phạt tù từ 12 năm đến 20 năm, tù chung thân hoặc tử hình áp dụng đối với người phạm tội trong trường hợp nghiêm trọng, rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng.
- Khung 2. Quy định hình phạt tù từ 05 năm đến 15 năm áp dụng đối với người phạm tội trong trường hợp ít nghiêm trọng (như bị ép buộc, bị lừa dối mà chưa gây thiệt hại lớn hoặc có những hành động làm giảm bớt tác hại của tội phạm)
- Khung 3. Quy định hình phạt tù từ 01 năm đến 05 năm áp dụng đối với trường hợp chuẩn bị phạm tội.
- Khung 4. Người đã nhận làm gián điệp, nhưng lại không thực hiện nhiệm vụ được giao và tự thú, thành khẩn khai báo với cơ quan nhà nước có thẩm quyền thì được miễn TNHS. Quy định này xuất phát từ đặc thù của cuộc đấu tranh phòng, chống tội gián điệp và nhằm góp phần nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống loại tội phạm này. Đây hoàn toàn không phải là trường hợp tứ ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội, vì tội gián điệp hoàn thành từ thời điểm người phạm tội nhận làm gián điệp cho cơ quan tình báo nước ngoài. Điều này thể hiện chính sách nhân đạo của Đảng và Nhà nước ta đối với người mắc sai lầm nhưng đã ăn năn, hối cải, thành khẩn khai báo với cơ quan nhà nước có thẩm quyền.
- Hình phạt bổ sung: Ngoài hình phạt chính, người phạm tội còn có thể bị áp dụng một hoặc một số hình phạt bổ sung quy định tại Điều 122 BLHS năm 2015, đó là tước một số quyền công dân từ 01 năm đến 05 năm, phạt quản chế, cấm cư trú từ 01 năm đến 05 năm, tịch thu một phần hoặc toàn bộ tài sản.
4. Vụ án thực tế
Vụ án Nguyễn Hoàng D
Vụ án Nguyễn Hoàng D là một ví dụ minh họa rõ nét về việc áp dụng Điều 110 Bộ luật Hình sự 2015.
Hành vi: Nguyễn Hoàng D, một cán bộ công an thuộc Cục KTNV – Bộ Công an, do thua bạc đã liên lạc với các cá nhân, tổ chức nước ngoài để cung cấp các tài liệu nghiệp vụ của cơ quan mình thuộc danh mục tài liệu “mật”. Bị cáo đã sao chép các thông tin này vào đĩa CD từ máy tính của cơ quan với mục đích bán cho các tổ chức nước ngoài, nhưng bị bắt trước khi kịp thực hiện việc bán.
Mức án: Tòa án nhân dân TP. Hồ Chí Minh, trong Bản án sơ thẩm số 109/2018/HSST ngày 16/4/2018, đã tuyên phạt Nguyễn Hoàng D 07 năm tù về tội “Gián điệp” và 01 năm tù về tội “Cưỡng đoạt tài sản”. Tổng hợp hình phạt chung cho cả hai tội là 08 năm tù.
Cách Tòa án áp dụng pháp luật: Vụ án này khẳng định rõ nguyên tắc “cấu thành hình thức” của tội gián điệp. Bị cáo bị kết tội “Gián điệp” ngay cả khi tài liệu mật chưa được bán thành công. Hành vi “thu thập nhằm cung cấp bí mật Nhà nước cho nước ngoài” và việc liên lạc với tổ chức nước ngoài đã đủ để cấu thành tội phạm. Mức án 07 năm tù cho tội gián điệp, mặc dù nghiêm khắc, nằm trong khung hình phạt của Khoản 2 (từ 05 đến 15 năm tù cho trường hợp ít nghiêm trọng) hoặc có thể là một mức án giảm nhẹ từ Khoản 1. Điều này cho thấy tòa án đã cân nhắc việc hành vi chưa gây hậu quả hoàn toàn hoặc chưa kịp hoàn thành mục đích để đưa ra mức án phù hợp, đồng thời vẫn duy trì sự nghiêm minh của pháp luật.
Các vụ án gián điệp nổi tiếng khác trong lịch sử Việt Nam cũng được nhắc đến, như vụ Trần Minh Châu (gián điệp cho CIA), Nguyễn Sinh Biền (rải truyền đơn phản động), Đỗ Thị Thu Hà (gián điệp CIA tại Lào), và Thái Nhữ Siêu (gián điệp Trung Quốc). Những vụ án này, dù diễn ra ở các thời điểm khác nhau, đều cho thấy sự nhất quán trong việc áp dụng pháp luật chống gián điệp của Việt Nam đối với các mối đe dọa từ nhiều phía.
Thực tiễn xét xử này củng cố thông điệp răn đe của Nhà nước: mọi hành vi liên quan đến gián điệp, kể cả ở giai đoạn chuẩn bị hoặc chưa gây hậu quả hoàn toàn, đều sẽ bị xử lý nghiêm khắc. Điều này phản ánh sự chủ động của hệ thống pháp luật Việt Nam trong việc bảo vệ an ninh quốc gia, không chờ đợi thiệt hại xảy ra mới tiến hành xử lý.
Như vậy, bài viết trên đây đã làm rõ nội dung về tội gián điệp. Hy vọng bài viết sẽ cung cấp cho bạn đọc những thông tin bổ ích. Trường hợp có thắc mắc bạn có thể liên hệ tổng đài 19006586 để được hỗ trợ tư vấn cụ thể.
CÔNG TY LUẬT TNHH DƯƠNG GIA
Chi nhánh Đà Nẵng: 141 Diệp Minh Châu, phường Hòa Xuân, thành phố Đà Nẵng
Chi nhánh Miền Trung: 67 Trần Xuân Lê, phường Thanh Khê, thành phố Đà Nẵng
Điện thoại: 0931548999; 02367300899
